Oekraïense jonge vrouw buigt zich over leerwerk
Beeld: ©ANP

Signalering: De prijs van tijdelijkheid. Perspectief voor Oekraïense ontheemden in Nederland

De Adviesraad Migratie bood de signalering aan op woensdagmiddag 5 juli 2023. Staatssecretaris Van der Burg nam deze in ontvangst.  

Haal hieronder de signalering op. Een Engelse vertaling volgt hier. 

Aanbieding vervolgrapport Oekraïense vluchtelingen
Beeld: ©Adviesraad Migratie
Staatssecretaris Van der Burg ontvangt de signalering

De prijs van tijdelijkheid. Perspectief voor Oekraïense ontheemden in Nederland

De Adviesraad Migratie signaleert dat de ‘tijdelijkheid’ van de situatie van de ruim 93.000 Oekraïense ontheemden in Nederland begint te knellen en een prijs vraagt - zowel voor hen zelf als voor de samenleving. De EU-Richtlijn Tijdelijke Bescherming kan tot uiterlijk 4 maart 2025 verlengd worden, maar wat daarna gebeurt is onduidelijk: tot wanneer moeten gemeenten opvang blijven regelen, hoe lang kan een werkgever op een werknemer rekenen en tot wanneer krijgen Oekraïners een andere behandeling dan mensen die om vergelijkbare redenen hun land zijn ontvlucht? De adviesraad roept in zijn signalering op tot meer duidelijkheid en een visie op de toekomst van ontheemde Oekraïners in Nederland.

Terugkeer en verblijf

Perspectief begint met het geven van duidelijkheid over verblijf en terugkeer. Het verdient de voorkeur om dit in Europees verband te regelen, zodat in alle lidstaten dezelfde regels gelden en secundaire migratie zoveel mogelijk wordt voorkomen. Indien dat proces niet slaagt moet de Nederlandse regering hierover zelf besluiten nemen. Naast de inzet op terugkeer, ziet de adviesraad drie mogelijke richtingen om vervolg te geven aan het verblijf van ontheemde Oekraïners: tijdelijk verblijf (een wederopbouwvergunning), niet-tijdelijk verblijf of een verblijfsvergunning als kennismigrant of student.

Voorkomen van ongelijke behandeling

Op de langere termijn is de ongelijke behandeling van vergelijkbare groepen mensen niet houdbaar. De regering dient de vraag te beantwoorden hoe asielzoekers, ontheemden en statushouders gelijker worden behandeld. Al eerder heeft de adviesraad gepleit om asielzoekers eerder te laten werken en hun afstand tot de samenleving te verkleinen door ook hen decentraal op te vangen.

Competenties benutten

De Nederlandse overheid kan veel meer inzetten op het erkennen van competenties - van artsen, verpleegkundigen en beroepen buiten de medische sector. Dat zou ook ten goede komen aan statushouders. Ook werkgevers dienen rekening te houden met tijdelijkheid. Zij kunnen inzetten op bijscholing of omscholing en mensen eventueel aannemen als kennismigrant. Zeker voor beter opgeleide Oekraïense ontheemden zou het behulpzaam zijn als zij als zzp’er mogen werken. Goede voorlichting over het zzp-schap is dan wel essentieel. Sociale partners, gemeenten en UWV kunnen werkgevers hierin ondersteunen en eventueel kan de rijksoverheid dit financieel stimuleren.

Structurele tijdelijke huisvesting

Onze samenleving en de overheid dienen meer rekening te houden met tijdelijk verblijf van migrantengroepen. Er is nood aan tijdelijke huisvestiging voor uiteenlopende maatschappelijke groepen, zoals asielzoekers, arbeidsmigranten of mensen die net gescheiden zijn. Er zijn inmiddels regelingen van de rijksoverheid die het gemeenten mogelijk maken te investeren in tijdelijke huisvesting. Maar wat ontbreekt is een visie op blijvende huisvesting voor mensen die kortdurend een woning nodig hebben. Woningcorporaties en investeerders moeten structureel investeren in tijdelijkheid. In alle gemeentelijke strategieën, nieuwbouwplannen en woonconcepten moet worden bekeken of er voldoende huizen zijn voor tijdelijk verblijf.

Leren van tijdelijk verblijf

Tot slot dient in een visie op tijdelijke migratie in de toekomst kennisdeling en kennisontwikkeling een plek te krijgen. De regering zou de komst van Oekraïners aan moeten grijpen om het ontwikkelen en delen van kennis over tijdelijke migratie op te starten.

Oekraïense jonge vrouw buigt zich over leerwerk
Beeld: ©ANP / Robin Utrecht

Aanbieding tijdens Nationale Migratiedialoog 2023

De signalering werd 5 juli aan de staatssecretaris aangeboden tijdens de door de Adviesraad Migratie georganiseerde Nationale Migratiedialoog 2023 (zie opzet). Hier werd gesproken over de lokale opgaven voor Oekraïense ontheemden in Nederland en het bredere nationale en Europese perspectief daarvan, met o.a. L. Asscher (speciaal adviseur voor Oekraïne van de EC), H. Benthem (Opgavedirecteur Nieuwkomers (Oekraïne en asiel) Gemeente Den Haag) en vertegenwoordigers uit de Oekraïense gemeenschap, zoals Oksana Savchuk (Oekraïens Huis, Rotterdam).

Workshops tijdens dit evenement gingen over: Particuliere opvang, Werk en arbeidsmarkt, Verschillen en overeenkomsten met vluchtelingen uit voormalig Joegoslavië en Verblijfsrecht van Oekraïense ontheemden (zie eerdere evenementslink). Dagvoorzitter was Ali Al-Jaberi.

Parlement

Tweede Kamerlid Koekoek (Volt) stelde 12 september 2023 vragen over de signalering die staatssecretaris Van der Burg beantwoordde.

Recente ontwikkelingen

De Afdeling Bestuursrechtspraak van de Raad van State (de Afdeling) heeft op 17 januari 2024 een uitspraak gedaan over de beëindiging door Nederland van de tijdelijke bescherming van derdelanders met een tijdelijke verblijfsvergunning in Oekraïne. De Afdeling is tot het oordeel gekomen dat de staatssecretaris van Justitie en Veiligheid (de staatssecretaris) de tijdelijke bescherming niet op 4 september 2023 mocht beëindigen. De Afdeling is van oordeel dat hun tijdelijke bescherming op 4 maart 2024 van rechtswege eindigt. Dit betekent dat deze groep derdelanders tot die datum in Nederland mogen blijven werken en recht hebben op opvang.

Achtergrond

De Nederlandse regering heeft in een Kamerbrief van 30 maart 2022 toegelicht dat aan derdelanders en staatlozen die op 23 februari 2022 een geldige tijdelijke verblijfsvergunning in Oekraïne hadden, tijdelijke bescherming wordt verleend. De regering deelde de Kamer op 18 juli 2022 mee dat de tijdelijke bescherming van deze groep met ingang van 4 maart 2023 zou worden beëindigd. Als redenen voor de beëindiging noemde de staatssecretaris de hogere instroom van derdelanders vanuit andere Europese landen, en signalen dat mogelijk misbruik werd gemaakt van de verruiming van de tijdelijke bescherming en het feit dat derdelanders veelal veilig kunnen terugkeren naar hun land van herkomst. Op 10 februari 2023 liet de regering de Tweede Kamer weten dat de beëindiging van de tijdelijke bescherming werd uitgesteld tot 4 september 2023.

Tijdelijke bescherming eindigt niet op 4 maart 2023 of 4 september 2023

Derdelanders hebben bij de rechter betoogd dat de staatsecretaris niet de bevoegdheid heeft om eenmaal verleende tijdelijke bescherming te beëindigen. De Afdeling heeft geoordeeld dat, gelet op artikel 4 van de Richtlijn Tijdelijke Bescherming, de tijdelijke bescherming niet op een willekeurig moment kan worden beëindigd op grond van het nationale recht. De tijdelijke bescherming van deze groep derdelanders eindigde dus niet op 4 maart 2023 en ook niet op 4 september 2023.

Tijdelijke bescherming eindigt op 4 maart 2024

Bij besluit van 4 maart 2022 heeft de Raad van de Europese Unie de Richtlijn Tijdelijke Bescherming geactiveerd voor mensen afkomstig uit Oekraïne. Dit besluit gold voor één jaar waarna de tijdelijke bescherming automatisch is verlengd tot en met 4 maart 2024. Bij besluit van 19 oktober 2023 heeft de Raad van de Europese Unie de tijdelijke bescherming met nog eens één jaar verlengd tot 4 maart 2025. De Afdeling is van oordeel dat de verlenging van de tijdelijke bescherming bij besluit van 19 oktober 2023 alleen geldt voor ontheemden op wie de Richtlijn Tijdelijke Bescherming nog werd toegepast op het moment van verlenging. Omdat de staatssecretaris derdelanders die zonder permanente verblijfsvergunning in Oekraïne verbleven geen tijdelijke bescherming meer verleent, eindigt voor hen de tijdelijke bescherming op 4 maart 2024 van rechtswege. De Immigratie- en Naturalisatiedienst informeert de derdelanders per brief over de gevolgen van de uitspraak. Daarnaast is voor derdelanders informatie te vinden op rijksoverheid.nl en government.nl. Op 5 maart 2024 start de vertrektermijn van 28 dagen voor derdelanders zonder verblijfsrecht in Nederland. Gedurende deze 28 dagen hebben de derdelanders de mogelijkheid hun vertrek uit Nederland voor te bereiden en mogen zij in de gemeentelijke opvangvoorzieningen blijven.

Lees ook: 'Opvang derdelanders stopt na 4 maart 2024'  (Rijksoverheid.nl)

Follow up in de media

Radio-uitzendingen

Radio1

Artikelen

AD

Binnenlands Bestuur

NOS

Het Parool

Reformatorisch Dagblad

De Telegraaf

Trouw

De Volkskrant

Podcast: Tijdelijk Ontheemden en het Oekraïens huis

Interview met Oksana Savchuk, coördinator van het Oekraïens Huis in Rotterdam, waar ontheemden samen komen. Dit interview vond plaats in het kader van de Nationale Migratiedialoog 2023. 

Podcast rondom de signalering

Beluister interviews met O. Savchuk en M. Knulst in het kader van de signalering en de Nationale Migratiedialoog 2023. 

Oksana Savchuk is coördinator van het Oekraïens Huis in Rotterdam, een ontmoetingsplek voor ontheemden met al hun vragen. 
Marion Knulst is projectleider Vraagwijzer en Wijkteam project Opvang Vluchtelingen Oekraïne bij de gemeente Rotterdam.

De interviews duren ongeveer een kwartier en zijn ook beschikbaar op Spotify.

Makers: Evelien Vos (interview) en Robin van Gelder (techniek)

Podcast: Tijdelijk ontheemden en het Wijkteam

Interview met Marion Knulst, Ppojectleider Vraagwijzer en Wijkteam project Opvang Vluchtelingen Oekraïne. Dit interview vond plaats in het kader van de Nationale Migratiedialoog 2023.

Napraten sprekers
Beeld: ©Adviesraad Migratie

Vragen over de publicatie

Heeft u vragen over deze signalering? Neem dan contact op met coördinerend specialistisch adviseur David de Jong.